Lady Day ongesluierd
Het Financieele Dagblad - rubriek CD's/Jazz

     Zangeres Billie Holiday, door tenorsaxofonist Lester Young Lady Day genoemd, heeft een carrière gerealiseerd die slechts weinigen in de jazz kunnen benaderen. Van onbekende barzangeres ontwikkelde zij zich via de bands van Jimmie Lunceford, Fletcher Henderson, Benny Goodman, Count Basie, Duke Ellington, Artie Shaw en het combo van Teddy Wilson tot de meest indrukwekkende songvertolkster in het jazz-idioom van de 20ste eeuw.
     Haar biografie Lady sings the blues tilt door zelfcensuur slechts een tipje van de sluier op van een leven dat geteisterd werd door drank, drugs en discriminatie. De recent uitgezonden BBC-tv-documentaire 'Reputations: Billie Holiday' geeft een completer, maar harder beeld. Haar levenspad was vol vernedering, arrestaties en zelfdestructie, maar werd evenzeer gekenmerkt door indrukwekkende concert optredens en diepe bewondering door miljoenen fans en generaties jazzmusici.
     Decennialang lag er ook een sluier over haar opnamen op 78-toerenplaten, die zij maakte voor labels als Brunswick, Vocalion en OKeh, later gevolgd door Decca en Verve. Op de talloze opnieuw uitgebrachte lp's en cd's bleven de klinkende resultaten van haar vertolkingen tot op heden matig tot slecht.
     Dieptepunt: de peperdure 10-cd-box The Complete Billie Holiday on Verve: 1945 -1959. Op de eerste cd werd 'I cried for you' met zoveel keiharde krassen gereproduceerd dat het een aantasting vormt van het auteursrecht van deze superbe vocaliste.
     Het Japanse Sony, dat Columbia met het complete Brunswick-Vocalion-repertoire overnam, heeft in één klap een einde aan deze geluidsmisère gemaakt. Al die dof klinkende opnamen zijn door de Nederlandse geluidsrestaurateur Harry Coster zo meesterlijk hersteld dat Billie Holiday nu opnieuw ontdekt kan worden, zonder sluier.
     Het luxe 10-cd-album Lady Day: The Complete Billie Holiday on Columbia 1933 - 1944 (Sony-Columbia) kost weliswaar bijna € 200, maar biedt een schat aan muziek van het hoogste niveau. Plus een uitstekend boekwerk, dat evenals het album het formaat van een 78-toerenplaat heeft.
     De stem van Lady Day klinkt nu ineens helder en krachtig in plaats van zwak en dof. Haar teksten — soms zelf geschreven — zijn niet langer onduidelijk. De begeleidende musici zijn tot en met de bassist individueel traceerbaar. En de solisten, onder wie alle jazzgroten uit haar periode, zijn perfect herkenbaar en een genot voor het oor. De samenwerking met Lester Young, die met dezelfde problemen als Lady Day worstelde, had een magisch karakter.
     Beide artiesten leunden tegen het leven, dat hen dreigde te pletten. Ze demonstreerden die houding ook in hun muziek. Lester speelde tenorsax alsof hij elke hindernis met een zachte 'sliding' wilde omzeilen. Zijn spel klonk traag alsof hij de tijd wilde oprekken. Billie paste dezelfde middelen toe: zij zong niet op de maat, maar net na de tel. Ze omspeelde de melodie en haar stem had een vreemde combinatie van subtiliteit, breekbaarheid en kracht.
     Van de talloze wegwerpsongs die zij kreeg toegeschoven, maakte zij meestal meesterwerkjes. Haar vertolkingen raakten luisteraars diep. Zo diep, dat haar versie van 'Gloomy Sunday' niet meer op de radio gespeeld mocht worden. Het aantal zelfmoorden steeg na elke uitzending.
     De tekst verhaalde: 'Death I'm caressing you with the last breath of my soul; I've been blessing you.' In de Amerikaanse samenleving waar quasi opgewektheid het dagelijkse masker was, plonsde deze suïcidetekst, getoonzet op een Hongaarse melodie, als een baksteen in een rimpelloze vijver.
     Kort daarvoor had Columbia geweigerd de indringende song 'Strange Fruit' op te nemen, omdat de tekst over gelynchte negers sprak, die als vreemde vruchten aan een boomtak hingen. Het kleine label Commodore had echter zo'n succes met deze sombere song dat Columbia het niet-raciale, maar even zwaarmoedige 'Gloomy Sunday' alsnog aandurfde.
     Holiday sprak zelf over 'sad blues and happy blues'. En tot de laatste behoorde het in up-tempo gezongen 'Laughing at Life', dat momenteel onder het motto 'na regen komt zonneschijn' in een Nederlandse verzekeringscommercial gebruikt wordt.
     Ontdekker John Hammond, die haar in eerste instantie koppelde aan Benny Goodman, selecteerde voor de plaatopnamen de beste musici van de betere bands uit die dagen. Alle sterren speelden vroeg of laat op de plaat met Billie: Ben Webster, Harry Carney, Chu Berry, Johnny Hodges, Roy Eldridge, Jonah Jones, Trummy Young en talloze anderen.
     Naarmate de zangeres meer persoonlijke problemen kreeg, verwaterde echter de samenwerking met talentscout Hammond en uiteindelijk liet hij haar hard vallen. Niettemin wenste hij in zijn stervensuur uitsluitend de muziek van Lady Day te horen. De zangeres overleed enkele maanden na de dood van haar alter ego Lester Young. De erfenis die zij de jazzwereld schonk ligt nu in perfecte staat voor ons.
     De wijze waarop zij tekst en melodie behandelde, raakt de kern van het (her)scheppen: het weglaten van onnuttige details en het accentueren van de ziel. George Gershwins 'Summertime' werd door haar aanpak getransformeerd van wiegelied tot levenslied en onuitwisbaar in het geheugen gegrift. Zij had zich voorgenomen de 'feeling' van Louis Armstrong als leidraad te nemen in haar muziek. De essentie daarvan is emoties met kracht bloot te leggen zonder te bezwijken onder het gewicht.


Han Schulte is medewerker jazzmuziek.
Het Financieele Dagblad, zaterdag 23 februari 2002



[Previous page]