STRIJD OM HET ERFGOED VAN BILLIE HOLIDAY

By: Bert Vuijsje
Volkskrant - Vrijdag 3 juli 1992

De vooroorlogse opnamen van zangeres Billie Holiday behoren tot de geliefdste onderdelen van het jazzrepertoire. De platen werden destijds goedkoop geproduceerd, voornamelijk met het oog op de jukebox-markt, maar blijken nu al meer dan vijftig jaar lang goed verkoopbaar: achtereenvolgens op 78-toeren, op LP en tegenwoordig op CD.
Het wekt daarom geen verbazing dat in Frankrijk zowel de Collection Classics als de Masters of Jazz een integrale CD-heruitgave van Billie Holiday is begonnen. Tegelijkertijd heeft de oorspronkelijk rechthebbende platenmaatschappij, het Amerikaanse Columbia concern, zojuist de negen delen tellende CD serie The Quintessential Billie Holiday voltooid, met haar complete Columbia-repetoire uit de periode 1933-1942. Die drie heruitgaven bieden een goede gelegenheid tot vergelijkend warenonderzoek.
De opzet van de diverse edities laat kleine detailverschillen zien. De Collection Classics heeft de opnamen van Billie Holiday verdeeld over twee series. The Chronological Billie Holiday and her Orchestra (tot nu toe drie delen) bevat de vertolkingen die de zangeres vanaf 1936 onder haar eigen naam opnam, aangevuld met de incidentele platen die ze voor de oorlog maakte met orkestleiders als Benny Goodman (haar plaatdebuut uit 1933) en Artie Shaw (een nummer uit 1938, niet voor Columbia maar voor het RCA-label Bluebird).
Daarnaast zijn op Classics al zeven delen verschenen van The Chronological Teddy Wilson and his Orchestra. Die serie verzamelt alle opnamen die de pianist voor de oorlog als orkestleider opnam, met zangeressen als Helen Ward en Thelma Carpenter, maar vooral met Billie Holiday.
In de Masters of Jazz-collectie zijn nog maar twee delen Billie Holiday verschenen: 1933-1936 en 1936-1937. Hier hebben de samenstellers gekozen voor een werkelijk integrale heruitgave van alle opnamen waarop Billie Holiday te horen is, ongeacht het platenlabel of de naam van de leider. In de gevallen waarin dat zinvol en mogelijk was, zijn bovendien meerdere versies van een nummer op de CD gezet.
De serie The Quintessential Billie Holiday brengt logischerwijs de opnamen bij elkaar die de zangeres tussen 1933 en 1942 voor de Columbia-labels opnam. Alternatieve takes ontbreken, maar er is wel consequent gekozen voor de versies die oorspronkelijk op de plaat waren uitgebracht (in afwijking van vroegere Columbia-heruitgaven op LP).
Wat de informatie op de hoesjes betreft, valt op geen van de drie edities veel aan te merken. Over het algemeen zijn de feitelijke gegevens betrouwbaar en de begeleidende teksten zinnig. Opvallend is dat Columbia producer Michael Brooks in zijn toelichtende verhalen bepaald niet juicht over elke Billie Holiday-vertolking. Kritisch onderscheidingsvermogen is tegenwoordig kennelijk ook in de platenindustrie soms toegestaan.
Maar de belangrijkste factor is natuurlijk het geluid. Bij The Quintessential Billie Holiday blijkt een groot verschil in geluidskwaliteit te bestaan tussen de delen 1 tot en met 5, en de delen 6 tot en met 9. De verklaring is simpel: vanaf Volume 6, verschenen in 1990, heeft Columbia het CEDAR-procede gebruikt. Dat is een digitaliseringsprogramma, ontwikkeld aan de universiteit van Cambridge in Engeland, waarmee de kwaliteit van oudere analoge geluidsopnamen sterk kan worden verbeterd zonder schadelijke gevolgen voor de klankkleur (in het bijzonder de hoge tonen).
A Fine Romance klinkt op deel 2 van de Columbia-CD-serie (verschenen in 1987) hoorbaar minder goed dan op een LP-editie uit 1962 (destijds onderdeel van de Billie Holiday-uitgave The Golden Years). De LP-versie heeft iets meer ruis, maar op de CD-editie is het venwijderen van de ruis ten koste gegaan van het timbre van de stem.
Op deel 6 van The Quintessential Billie Holiday wordt dat anders. The Very Thought Of You is hier superieur aan de voorgaande 1p-edities: de instrumenten zijn veel beter te onderscheiden, zowel de blazers als de begeleiders in de ritmesectie, en de stem van Billie Holiday is helderder en directer. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor Laughing at Life op deel 8: de begeleidingspartij van tenorsaxofonist Lester Young klinkt op deze CD fraaier dan ooit op LP.
De geluidskwaliteit van de Collection Classics laat in de meeste gevallen te wensen over. A Fine Romance is hier van hetzelfde matige niveau als op de Columbia-CD, en ook andere vertolkingen wekken het vermoeden dat Classics eenvoudigweg de digitale versies van de Columbia-serie heeft gekopieerd. Dat zou betekenen dat ruwweg de eerste helft van de Billie Holiday-opnamen op de Classics-CD's slechter klinkt dan vroeger op LP.
De Masters of Jazz-collectie komt aanzienlijk beter uit de bus. De grote woorden van de samenstellers over de zorg die ze aan bun produkties besteden, blijken niet overdreven. A Fine Romance klinkt als een verbeterde versie van de LP-editie uit 1962, duidelijk superieur aan de Columbia-CD. En ook uit andere vertolkingen blijkt dat de producenten van de Masters of Jazz-CD's zich niet beperken tot het kopieren van bestaande CD versies, maar zelf het geluid van elke track zoveel mogelijk verbeteren.
Deze hele gang van zaken roept een nieuwe auteursrechtelijke vraag op: als de rechten op een plaatopname na vijftig jaar zijn vervallen, is dan ook elke nieuwe - soms ten koste van veel geld en moeite gedigitaliseerde en verbeterde - versie die op de markt komt, vogelvrij?
BU de NVPI vertelt adjunct-directeur Paul Solleveld dat zijn organisatie hierover enige tijd geleden een balletje heeft opgegooid bij het ministerie van justitie. De redenering van de NVPI luidde: als je een oude opname 'verdoekt' door haar te digitaliseren, ontstaat een nieuw 'fonogram', een nieuwe geluidsdrager die wederom aanspraak kan maken op vijftig jaar wettelijke bescherming. Het ministerie liet echter weten deze zienswijze niet te delen.
Dat betekent bijvoorbeeld dat de producenten van de dubbel-CD Billie Holiday: The Complete Original American Decca Recordings 1944-1950 nog maar drie jaar de exclusieve vruchten kunnen plukken van hun investeringen in deze dure heruitgave. Vanaf 1995 kunnen de entrepreneurs van de Collection Classics ongestoord toeslaan.
Hopelijk handhaven de samenstellers van de Masters of Jazz-collectie tegen die tijd nog steeds hun zorgvuldige aanpak, want ook deze Decca-CD's bieden, ondanks alle moeite die eraan is besteed, een minder fraaie geluidskwaliteit dan de vroegere LP's.

[Previous page]